Читаем ЛЯЛЬКА полностью

Пані Стаўская села ўжо на крэсла і была гэткая збянтэжаная, што пачала папраўляць сукенку на дачушцы. Маці яе таксама спахмурнела, а адміністратар зусім аслупянеў. “Пачакайце ж!” – думаю я і з вельмі суровым выразам твару пытаюся:

– Даўно пані жывуць у гэтым доме?

– Пяць гадоў… – адказала пані Стаўская і пачырванела яшчэ мацней, а яе маці аж здрыганулася.

– Колькі пані плацяць?

– Дваццаць пяць рублёў кожны месяц… – ціха адказала маладая пані.

Чырвань раптам сышла з яе твару, яна пачала скубці сукенку і міжволі, пэўна, кінула на Вірскага гэткі ўмольны позірк, што… каб я быў Вакульскім, зараз жа прасіў бы яе рукі…

– Мы, – дадала яна яшчэ цішэй, – вінаватыя панам за ліпень…

Я нахмурыўся, як Люцыфер, набраў паветра, колькі яго было ў пакоі, і прамовіў:

– Нічога пані нам не вінаватыя да… кастрычніка. Якраз Стах… гэта значыць, пан Вакульскі піша мне, што гэта рабунак – браць трыста рублёў за тры пакоі на гэтай вуліцы. Пан Вакульскі не можа дазволіць гэткага гэткае несправядлівасці і загадаў мне паведаміць паням, што кватэра ад кастрычніка будзе здавацца за дзвесце рублёў. А калі пані не жадаюць…

Адміністратар аж ад’ехаў разам з фатэлем. Старая склала рукі, а пані Стаўская пазірала на мяне вялікімі вачыма. Якія вочы!.. І як яна ўмее глядзець!.. Клянуся, што каб я быў Вакульскім, прасіў бы яе рукі неадкладна. Ад мужа, пэўна, ужо адны косці засталіся, калі ён не піша два гады. Зрэшты, навошта ж тады разводы?.. Навошта Стаху столькі грошай?..

Зноў рыпнулі дзверы і паказалася на парозе дзяўчынка гадоў дванаццаці ў саламяным капялюшыку на галаве і з сшыткамі ў руках. Было гэта дзіця чырванашчокае і таўсматае, але без адзнак вялікага розуму. Яна пакланілася нам, пакланілася пані Стаўскай і яе маці, пацалавала ў абедзве шчочкі малую Гэленку ды пайшла, відавочна, дадому. Але з кухні яна вярнулася і, уся пунсовая, запыталася ў пані Стаўскае:

– Паслязаўтра а якой гадзіне мне прыходзіць?

– Паслязаўтра, каханая… прыйдзі а чацвёртай, – адказала пані Стаўская, таксама збянтэжаная.

Калі дзяўчынка, нарэшце, пайшла, маці пані Стаўскае азвалася незадаволена:

– І гэта называецца ўрокі. Божа мілы… Гэленка працуе з ёю сама мала паўтары гадзіны і за гэткі ўрок бярэ сорак грошай…

– Матуля! – спыніла яе пані Стаўская і ўмольна зірнула на яе.

(Каб я быў Вакульскім, дык ужо вяртаўся б з касцёла пасля шлюбу з ёю. Якая кабета!.. Якія рысы, які выраз твару! За ўсё жыццё не бачыў я нічога падобнага!.. А ручкі, а фігурка, а рост, а вочы, вочы!..)

Праз хвіліну няёмкага маўчання зноў азвалася маладая пані:

– Мы вельмі ўдзячныя пану Вакульскаму за тыя ўмовы, на якіх ён пакідае нам гэту кватэру!.. Гэта, хіба, адзіны выпадак, каб гаспадар сам змяншаў кватэрную плату. Але я не ведаю, ці… можам мы карыстацца яго добразычлівасцю?..

– Гэта не ветлівасць, пані, гэта сумленнасць шляхетнага чалавека! – заўважыў адміністратар. – Мне пан Вакульскі таксама зменшыў кватэрную плату, і клянуся… Вуліца, пані, трэцеразрадная, рух малы…

– Але кватарантаў тут лёгка знайсці, – сказала пані Стаўская.

– Нам лепш тыя, пра якіх мы ведаем, што яны людзі спакойныя і захоўваюць парадак, – сказаў я.

– Слушна, – пахваліла мяне сівая дама. – Парадак у кватэры – гэта першае правіла, якога мы прытрымліваемся… Нават калі Гэлюня нарэжа паперак ды параскідае па падлозе, зараз жа падмяце ўсё Франуся…

– Але ж, бабуля, я выразаю толькі канверты, бо пішу лісты татку, каб ужо вяртаўся хутчэй, – азвалася дзяўчынка.

На абліччы пані Стаўскае мільгануў цень нібы крыўды і стомленасці.

– І нічога, ніводнае весткі? – запытаўся адміністратар.

Маладая пані павольна пакруціла галавою, я нават не ўпэўнены, што яна не ўздыхнула, але гэтак ціха…

– Вось лёс маладое і нябрыдкае кабеты! – выгукнула старая дама. – Не панна і не замужам…

– Матуля!.. Матуля!..

– Так, – працягвала маці з хваляваннем, – мы тут яго чакаем кожны дзень, кожную гадзіну, але дарэмна… Альбо ён памёр, альбо адмовіўся ад цябе, дык не маеш і ты абавязку чакаць…

У абодвух паняў слёзы паказаліся на вачах: у маці – ад гневу, а ў дачкі… Ці я ведаю?.. Можа, шкадавала яна сваё скалечанае жыццё.

Раптам прыйшла мне ў галаву ідэя, якую (каб не пра мяне гаворка) назваў бы я геніяльнаю. Зрэшты, неістотна, як гэта называецца. Дастаткова, што было на маім твары і ў постаці нешта такое, што, калі я паварушыўся на крэсле, заклаў нагу на нагу і адкашляўся, дык усе ўтаропіліся на мяне, нават малая Гэленка.

– Наша знаёмства, – пачаў я, – яшчэ вельмі нядаўняе, каб я насмеліўся…

– Нічога! – спыніў мяне пан Вірскі. – Добрую дапамогу можна прыняць нават ад незнаёмых.

– Наша знаёмства, – я з дакорам зірнуў на яго і працягваў, – сапраўды, нядаўняе. Аднак, калі пані дазволяць, не так мне, як пану Вакульскаму, каб ён ужыў свае сувязі і пашукаў мужа пані…

– Ааа!.. – заенчыла старая дама, і не падобна было, што ад радасці.

– Матуля! – звярнулася да яе пані Стаўская.

– Гэлюня, – цвёрда сказала бабуля, – ідзі да сваёй лялькі і вяжы ёй каптанік. Вочка я ўжо падняла, ідзі…