Читаем ЛЯЛЬКА полностью

– Прашу прабачэння, – перапыніў яго Старскі, – я не раблю пану закідаў, я лічу гэта пахвальным прыкладам усім. Адкуль жа пан ведае, ці чалавек, які жэніцца або выходзіць замуж з-за грошай, не мае адначасова і высакародных мэтаў? Мае бацькі, падобна, пабраліся ад чыстага кахання, аднак жыццё іх не было шчаслівым, а пра мяне – плод іх пачуццяў – дык няма чаго і казаць… Тым часам, мая шаноўная бабуля, прысутная тут, выйшла замуж не па схільнасці, і сёння яна дабраславенне для ўсяго наваколля. Нават больш, – дадаў ён, цалуючы старшынёвай руку, – бо яна выпраўляе памылкі маіх бацькоў, якія гэтак былі занятыя каханнем, што забыліся і на маёнтак, і на мяне…

Зрэшты, маем мы і другі доказ у асобе прыгажуні пані Вансоўскае…

– О, мой пане, – перапыніла яго ўдава, у якой паружавеў твар, – ты гаворыш, як пракурор вярхоўнага суду. Я адкажу гэтак жа, як пан Вакульскі: ці ведаеш ты, чаму я гэта зрабіла?..

– Але пані гэта зрабіла, і бабуля гэта зрабіла, і мы ўсе тое самае зробім, – з іранічнай халоднасцю казаў Старскі. – За выключэннем, вядома, пана Вакульскага, які мае якраз такі капітал, які трэба, каб задаволіць пачуцці…

– І я зрабіў тое самае, – глуха прамовіў Вакульскі.

– Ажаніўся пан з-за грошай? – запыталася ўдава і шырока расплюшчыла вочы.

– Не з-за грошай, а каб мець працу і не памерці з голаду. Я добра ведаю той закон, пра які гаворыць пан Старскі.

– Ну, што? – зірнуў Старскі на бабку.

– І таму, што яго ведаю, я шкадую ўсіх, хто мусіць яму падпарадкоўвацца, – скончыў Вакульскі. – Гэта, хіба, найбольшае няшчасце ў жыцці.

– Маеш рацыю, – сказала старшынёва.

– Зацікавіў мяне пан, пан Вакульскі, – дадала пані Вансоўская і працягнула яму руку.

Панна Эвеліна падчас усяе размовы сядзела, схіліўшыся над гафтам. У гэты момант яна падняла галаву і зірнула на Старскага з выразам такое роспачы, што Вакульскі ўразіўся… Але Старскі па-ранейшаму пастукваў дубчыкам па наску свайго чаравіка, грыз цыгару і ўсміхаўся напалову здзекліва, напалову сумна.

За альтанкаю пачуўся голас Ахоцкага:

– Бачыш, я ж казаў табе, што пані тут…

– Ну дык у альтанцы, а не ў хмызняку, – адказала маладая дзяўчына з кошыкам у руках.

– Ах, дурніца! – прамармытаў, уваходзячы, Ахоцкі і трывожна зіркнуў на дам.

– Ого! Пан Юльян зноў уваходзіць да нас, як трыумфатар, – прамовіла ўдава.

– Але ж, слова гонару, толькі дзеля таго, каб скараціць дарогу, я пайшоў праз клумбы, – апраўдваўся Ахоцкі.

– І пан гэтак жа з’ехаў з дарогі, як сёння, калі вазіў нас…

– Ну, даю слова гонару…

– Лепш ужо дапамажы мне, чым апраўдвацца, – спыніла яго старшынёва.

Ахоцкі падаў ёй руку, маючы пры гэтым такую заклапочаную міну і капялюш набакір, што пані Вансоўская не змагла ўстрымацца ад смеху. Гэта зноў выклікала чырвань на твары панны Феліцыі, а Ахоцкага змусіла кінуць на ўдоўку некалькі гнеўных позіркаў.

Усё таварыства збочыла налева і прысадамі рушыла да фальваркавых будынкаў. Наперадзе ішла старшынёва з Ахоцкім, за імі – дзяўчына з кошыкам, потым – удоўка з паннай Феліцыяй, Вакульскі, а за ім – панна Эвеліна і Старскі. Пры брамцы тыя, што ішлі спераду, загаманілі гучней, і ў гэты момант Вакульскаму здалося, што ён пачуў за сабою ціхую размову.

– Часам, здаецца, што лепш у труну легчы… – ціха сказала панна Эвеліна.

– Адвагі… Адвагі… – падбадзёрваў яе пан Старскі.

Вакульскі толькі тады зразумеў мэту выправы на фальварак, калі выбегла на дзядзінец насустрач старшынёвай цэлая чарада курэй, якім яна кідала зерне з кошыка. За курамі паказалася іхняя дазорца, старая Матэвушова, з рапартам, што ўсё ў парадку, толькі з раніцы кружляў над дзядзінцам ястраб, а пасля полудня адна кура ледзь не ўдавілася каменьчыкам, але абышлося.

Пасля агляду птаства старшынёва абышла аборы і стайні, дзе парабкі, у большасці людзі сталага веку, таксама складалі ёй рапарты. Тут ледзьве не нарабілася бяды. Бо са стайні раптам выбегла падгадаванае жарабя і хацела кінуцца старшынёвай на грудзі, як сабака, які падымаецца на дзве лапы. На шчасце, Ахоцкі стрымаў свавольніка, якога старшынёва пачаставала цукрам.

– Яно бабулю некалі скалечыць, – азваўся незадаволена Старскі. – Ці бачыў хто, каб гэтак распешчваць жывёлін, з якіх вырастаюць коні!

– Ты заўсёды разумна гаворыш, – адказала яму старшынёва, а сама гладзіла жарабя, якое паклала галаву ёй на плячо, а потым пабегла за ёю, так што парабкам давялося заварочваць яго ў стайню.

Нават некаторыя каровы пазнавалі сваю гаспадыню і віталі яе глухім рыкам, падобным да мармытання.

“Дзіўная кабета,” – падумаў Вакульскі, пазіраючы на старую, якая здольная была абуджаць любоў да сябе не толькі ў сэрцах жывёлы, але нават людзей.

Пасля вячэры старшынёва пайшла спаць, а пані Вансоўская прапанавала шпацыр па парку.

Барон, хоць і неахвотна, згадзіўся з прапановаю. Ён апрануў цёплае паліто, закруціў шыю хусткаю і пад руку з нарачонай пайшоў наперад. Пра што яны размаўлялі? Ніхто не ведае, бачылі толькі, што яна была бледная, а ў яго выступілі чырвоныя плямы на твары.

Аб адзінаццатай усе разышліся, а барон, пакашліваючы, правёў Вакульскага да яго пакоя.