Читаем ЛЯЛЬКА полностью

Потым прайшла побач нейкая шатэнка з вачыма, як фіялкі, ды з дзіцячым тварыкам, і Вакульскі са здзіўленнем заўважыў, што і гэта яму падабаецца.

За некалькі крокаў ад свайго дома ён пачуў, як яго клічуць:

– Гэй! Гэй! Стах!

Вакульскі павярнуў галаву і на верандзе цукерні ўбачыў Шумана. Доктар пакінуў няскончаную порцыю марозіва, кінуў на стол срэбраную саракоўку²⁵³ і падбег да яго.

– А я ішоў да цябе, – сказаў Шуман, беручы яго пад руку. – Ведаеш, даўно ўжо не бачыў я гэткае юрлівае міны ў цябе… Гатовы паспрачацца, вернешся ты ў суполку і паразганяеш гэтых пархатых… Што за фізіяномія… Што за позірк… Пазнаю колішняга Стаха!..

Яны мінулі браму, падняліся сходамі і ўвайшлі ў кватэру.

– А я думаў якраз, што пагражае мне нейкая новая хвароба… – сказаў Вакульскі са смехам. – Хочаш цыгару?

– Чаму пагражае?

– Уяві сабе, ужо амаль гадзіну маю ўвагу прыцягваюць кабеты… Я здзіўлены…

Шуман гучна зарагатаў.

– Дзівак!.. Замест таго, каб банкет арганізаваць ад радасці, гэты зноў баіцца… А што ж ты думаў, тады ты быў здаровы, калі вар’яцеў за адною кабетаю? Сёння ты здаровы, калі ўсе яны табе падабаюцца, а галоўнае, каб спадабацца той, якая найбольш табе да густу.

– Уга! А каб была гэта велікасвецкая дама?..

– Тым лепш… тым лепш… Велікасвецкія дамы больш прывабныя за пакаёвак. Жаноцкасць моцна выйграе ад шыку ды інтэлігентнасці, а перадусім ад непрыступнага выгляду. Якія чакаюць цябе ўзвышаныя размовы, якія поўныя годнасці позы… Ах, скажу я табе, гэта ўтрая цікавей…

Па твары Вакульскага прабег цень.

– Ого! – закрычаў Шуман. – Ужо бачу, як вытыркаецца доўгае вуха таго патрона, на якім Хрыстос уязджаў у Ерусалім²⁵⁴. Чаго ты касавурышся? Якраз да велікасвецкіх дам і варта заляцацца, бо яны маюць цікаўнасць да паспалітых…

У вітальні празвінеў званок і ўвайшоў Ахоцкі. Ён зірнуў на захопленага, нібы цецярук, сваёй прамоваю доктара і спытаў:

– Я не перашкодзіў панам?

– Не, – адказаў Шуман, – нават дарэчы. Якраз раю Стаху лячыцца новым раманам, але… не ідэальным. Досыць ужо ідэалаў...

– А ведае пан, такую лекцыю і я гатовы паслухаць, – сказаў Ахоцкі, запальваючы прапанаваную цыгару.

– Лухта! – прамармытаў Вакульскі.

– Не лухта, – працягваў Шуман. – Чалавек з тваім капіталам можа быць цалкам шчаслівы, бо для разумнага шчасця трэба: кожны дзень есці розныя стравы, мець чыстую бялізну і кожны квартал змяняць месца жыхарства ды каханак.

– Кабет не хопіць, – заўважыў Ахоцкі.

– Пакінь, пан, гэта кабетам, а яны ўжо самі парупяцца, каб недахопу не было, – іранічна адказаў доктар. – Тая ж самая дыета, прынамсі, стасуецца і да кабет.

– Квартальная дыета?.. – удакладніў Ахоцкі.

– Вядома. Чым яны горшыя за нас?

– А што добрага ў тым дзясятым або дваццатым квартале!

– Забабоны!.. Забабоны… – казаў Шуман. – Пан і не заўважыць, і не здагадаецца, асабліва калі запэўняць, што ты ўсяго толькі другі або чацвёрты і сапраўды каханы, менавіта той, даўно чаканы…

– Ты не быў у Жэцкага? – спытаў Вакульскі ў Шумана.

– Ну, гэтаму ўжо рэцэпт на каханне я не выпішу, – адказаў доктар. – Стары пантофель…

– Сапраўды, ён кепска выглядае, – дадаў Ахоцкі.

Размова перайшла на здароўе Жэцкага, потым на палітыку, нарэшце, Шуман развітаўся.

– Цынік!.. – прамармытаў Ахоцкі.

– Не любіць кабет, – патлумачыў Вакульскі, – а ў дадатак бывае не ў гуморы, дык нясе лухту.

– Часам слушную, – сказаў Ахоцкі. – Але ж як своечасова прагучалі яго высновы… Бо акурат гадзіну таму была ў мяне ўрачыстая размова з цёткаю, якая стараецца ўгаварыць мяне ажаніцца і даводзіць, што нічога гэтак не ўзносіць чалавека, чым каханне высакароднае кабеты…

– Шуман не пану даваў парады, а мне.

– Якраз пра пана я і думаў, пакуль слухаў яго. Уяўляю сабе, якое ўражанне зрабіў бы пан, мяняючы кожны квартал каханак. Каб сталі перад панам усе тыя людзі, што сёння працуюць дзеля павелічэння панскіх даходаў, і спыталі: “Чым аддзячыш нам за нашу працу, нэндзу ды кароткае жыццё, частку якога мы ахвяруем табе?.. Працаю, парадаю, прыкладам?..”

– Якія гэта людзі працуюць сёння дзеля маіх даходаў? – запытаўся Вакульскі. – Я адышоў ад спраў і ўклаў капітал у паперы.

– Калі ў каштоўныя паперы, што выдаюць земскія крэдытныя ўстановы ды іпатэчныя банкі, дык працэнты ад іх плацяць парабкі, а калі ў нейкія акцыі, дык зноў жа, на дывідэнды працуюць чыгунка, цукровыя заводы, ткацкія фабрыкі, нават і не ведаю, хто там яшчэ…

Вакульскі яшчэ больш спахмурнеў.

– Прашу прабачэння, пане, – сказаў ён, – навошта мне думаць пра гэта?.. Тысячы людзей жывуць з працэнтаў і не заклапочаныя падобнымі пытаннямі.

– Анягож, – прамармытаў Ахоцкі. – Іншыя, а не пан. У мяне ўсяго паўтары тысячы рублёў у год, аднак часцяком прыходзіць мне ў галаву, што за гэтыя грошы можа пражыць тры або чатыры чалавекі, што нейкія людцы саступаюць мне месца на свеце або мусяць абмяжоўваць свае і так абмежаваная патрэбы…

Вакульскі прайшоўся па пакоі.

– Калі пан едзе за мяжу? – раптам спытаў ён.

– Гэтага я не ведаю, – змрочна адказаў Ахоцкі. – Мой даўжнік не верне мне грошы раней, чым праз год. Ён аддасць мне толькі з новае пазыкі, а сёння гэта нялёгка.

– Вялікі дае працэнт?

– Сем.

– А пэўны гэты ўклад?