Читаем ЛЯЛЬКА полностью

“З’еду адсюль, – шаптаў ён, – з’еду!.. Хіба, яна мяне затрымае… Бо навошта мне грошы, калі я не магу іх патраціць, як мне хочацца? Чаго вартае жыццё, якое плеснее паміж Рэсурсаю, крамаю і прыватнымі салонамі, дзе трэба гуляць у прэферанс, каб не пляткарыць, або пляткарыць, каб не гуляць у прэферанс?..”

“Цікава, – спытаў ён у сябе праз момант, – з якою мэтаю гэтак настойліва запрашае мяне старшынёва? А можа, гэта панна Ізабэла?..”

Яму зрабілася горача, і ён адчуў, як павольна адбываецца нейкая перамена ў душы. Прыгадаў бацьку і дзядзьку, Касю Гопфер, якая гэтак яго кахала, Жэцкага, Леона, Шумана, князя і шмат-шмат іншых людзей, якія далі яму доказы несумненнае зычлівасці. Чаго б вартая была ўся ягоная навука і ўвесь маёнтак, каб не было вакол яго сяброўскіх сэрцаў, навошта трэба былі б самыя важныя адкрыцці Гейста, каб не быў ён прыладаю, якая запэўніць апошнюю перамогу расе людзей самых лепшых і высакародных?..

“І ў нас шмат працы, – прашаптаў ён. – І ў нас ёсць людзі, вартыя падтрымкі або дапамогі… Стары я ўжо рабіць эпахальныя адкрыцці, няхай займаюцца гэтым ахоцкія… Я лепш дапамагу іншым быць шчаслівымі, і сам буду шчаслівы…”

Вакульскі прыкрыў вочы, і яму здавалася, нібыта бачыць панну Ізабэлу, якая глядзіць на яго дзіўным, толькі ёй уласцівым позіркам, і лагоднаю ўсмешкай падтрымлівае ягоныя намеры.

Пастукаліся ў дзверы купэ, і з’явіўся кандуктар, які сказаў:

– Пан барон Дальскі пытаецца, ці можа ён прыйсці. Ён едзе ў гэтым жа вагоне…

– Пан барон? – здзіўлена перапытаў Вакульскі. – Вядома, няхай зробіць ласку…

Кандуктар адступіў і зачыніў дзверы, а Вакульскі прыгадаў, што барон – сябра суполкі гандлю з Усходам і адзін з нешматлікіх ужо канкурэнтаў на руку паны Ізабэлы.

“Чаго ён хоча ад мяне? – думаў Вакульскі. – Ён, можа, едзе да старшынёвай, каб на свежым паветры, нарэшце, пасватацца да панны Ізабэлы?.. Калі не апярэдзіў яго Старскі…”

У калідоры вагона пачуліся крокі і галасы. Дзверы купэ зноў адсунуліся, з’явіўся кандуктар, а побач з ім надта сухарлявы пан – з рэдкімі вусікамі, яшчэ больш рэдкаю ды амаль сівою бародкаю, і моцна ўжо ссівелаю галавою.

“Бадай, не ён… – думаў Вакульскі. – Той быў чарнявы…”

– Прашу ў пана прабачэння, што патурбаваў! – сказаў барон, хістаючыся ад руху цягніка. – Перапрашаю… Я б не насмеліўся, але хацеў запытацца: ці не едзе пан да нашае шаноўнае старшынёвай, якая чакае пана ўжо тыдзень?

– Менавіта да яе. Добры вечар, барон. Прашу сядаць.

– Цудоўна! – узрадаваўся барон. – Бо і я туды еду. Амаль два месяцы ўжо жыву там. Значыць… пане… не так жыву, як няспынна езджу. То ад сябе, дзе мне дом рамантуюць, то з Варшавы… Цяпер вяртаюся з Вены, дзе купляў мэблю, але пабуду ў старшынёвай усяго некалькі дзён, бо мушу, пане, замяніць усе шпалеры ў палацы, яшчэ зусім свежыя, не мінула і двух тыдняў… Але што рабіць?.. Не спадабаліся, дык паабдзіраем, нічога не зробіш!

Ён пасмейваўся і міргаў вачыма, а Вакульскага мароз па скуры прабраў.

“Для каго тая мэбля?.. Каму не спадабаліся шпалеры?..” – трывожна пытаўся ён сам у сябе.

– Шаноўны пан ужо скончыў сваю місію. Віншую! – працягваў барон, паціскаючы яму руку. – З першага позірку я адчуў да пана давер і сімпатыю, якая перарасла ў сапраўдную пашану… Так, пане… Тое, што мы ўхіляемся ад палітычнага жыцця, нарабіла нам шмат шкоды. Пан першы зламаў неразумны прынцып абстыненцыі, за гэта пану пашана… Мы мусім, прынамсі, цікавіцца справамі дзяржавы, у якой знаходзяцца нашы маёнткі, дзе наша будучыня…

– Я не разумею пана, пане бароне, – спыніў яго раптам Вакульскі.

Барон гэтак збянтэжыўся, што хвіліну сядзеў нерухома і маўчаў. Нарэшце ён прамармытаў:

– Перапрашаю!.. Насамрэч я не меў намеру… Але мяркую, што маё сяброўства з шаноўнай старшынёвай, якая, пане, гэтак…

– Пакінем, пане, тлумачэнні, – зарагатаў Вакульскі, паціскаючы яму руку. – Задаволены пан венскімі пакупкамі?

– Вельмі, пане… вельмі… Хаця, ці паверыць пан, быў момант, калі я збіраўся паводле парады шаноўнай старшынёвай патурбаваць пана ў Парыжы…

– Ахвотна дапамог бы… А што ж было патрэбна?

– Хацеў мець тамтэйшы брыльянтавы гарнітур, – адказаў барон. – Але ў Вене трапіліся мне цудоўныя сапфіры… Яны ў мяне якраз з сабою і, калі пан дазволіць… Пан знаўца каштоўнасцяў?..

“Для каго гэтыя сапфіры?” – думаў Вакульскі.

Ён хацеў быў сесці зручней, але адчуў, што не можа ні паварушыць рукою, ані выпрастаць ногі.

Барон тым часам дастаў з розных кішэняў чатыры саф’янавыя скрыначкі, паставіў іх на лаўцы і па чарзе пачаў адчыняць.

– Вось бранзалетка, – казаў ён. – Сціплая, праўда? Адзін камень… Брошка і завушніцы ўжо больш аздобленыя, я нават загадаў змяніць аправу… А гэта калье… Проста, але з густам і, можа, таму прыгожа… І агонь ёсць, праўда?

Кажучы гэта, ён круціў сапфіры ў мігатлівым бляску свечкі перад вачыма Вакульскага.

– Не падабаюцца пану? – раптам запытаўся барон, бо заўважыў, што яго таварыш не кажа ні слова.

– Вядома, вельмі прыгожыя. Каму ж барон вязе гэты падарунак?

– Маёй нарачонай, – адказаў барон здзіўлена. – Я думаў, што старшынёва казала пану пра нашу сямейную радасць…

– Не.