Читаем ЛЯЛЬКА полностью

– Дык паслухай, – працягваў Гейст. – У гэтак званым чалавецтве прыблізна на дзесяць тысяч валоў, бараноў, тыграў і гадаў, якія маюць чалавечую постаць, прыходзіцца ледзьве адзін чалавек. Так было заўсёды, нават у крэмніевую эпоху. І на гэткае чалавецтва цягам стагоддзяў спадалі розныя вынаходніцтвы. Бронза, жалеза, порах, магніт, друк, паравыя машыны і электрычныя тэлеграфы траплялі без разбору ў рукі геніяў і ідыётаў, людзей высакародных і бандытаў… Які вынік?.. А такі, што бязмозгасць і злачыннасць, атрымліваючы ўсё больш магутныя прылады, памнажаліся і ўзмацняліся, замест таго, каб паступова знікаць. Я, – працягваў Гейст, – не хачу паўтараць гэту памылку і, калі ўжо вынайду метал, лягчэйшы за паветра, дык аддам яго толькі сапраўдным людзям. Няхай яны хоць раз атрымаюць зброю выключна для сябе, няхай іх раса памнажаецца і ўзмацняецца, а звяры і монстры ў чалавечым абліччы няхай паступова выміраюць. Калі англічане мелі права пазбавіцца ад ваўкоў на сваёй выспе, дык і сапраўдны чалавек мае права пазбавіць зямлю хаця б ад тыграў, якія выдаюць сябе за людзей…

“Аднак і бзік жа ў яго,” – падумаў Вакульскі.

А ўголас ён сказаў:

– Дык што пану перашкаджае выканаць гэты намер?

– Няма грошай і памочнікаў. Для завяршэння адкрыцця трэба зрабіць яшчэ каля васьмі тысяч доследаў. Лёгка можна падлічыць, што аднаму давялося б працаваць дваццаць гадоў. А чатыры чалавекі зрабілі б гэта цягам пяці або шасці гадоў…

Вакульскі падняўся з крэсла і задумліва пачаў хадзіць па нумары. Гейст не спускаў з яго вачэй.

– Дапусцім, – азваўся Вакульскі, – што я мог бы даць пану грошы і аднаго, нават… двух памочнікаў… Але дзе доказ, што металы пана не з’яўляюцца нейкаю хітраю містыфікацыяй, а надзеі пана – не ілюзіі?

– Прыходзь да мяне, паглядзі, што там ёсць, зрабі сам некалькі доследаў і пераканаешся. Іншага спосабу я не бачу, – адказаў Гейст.

– І калі можна прыйсці?..

– Калі хочаш. Дай мне толькі франкаў пятнаццаць, бо няма за што купіць патрэбных прэпаратаў. А вось мой адрас, – працягнуў Гейст брудную паперчыну.

Вакульскі ўручыў яму трыста франкаў. Стары спакаваў свае экзэмпляры, замкнуў скрыначку і сказаў на развітанне:

– Напішы мне ліст за дзень да таго, як захочаш прыйсці. Я амаль увесь час сяджу дома, выціраючы пыл з маіх рэтортаў!..

Калі Гейст пайшоў, Вакульскі быў нібы ачмурэлы. Ён пазіраў то на дзверы, за якімі знік хімік, то на стол, дзе хвіліну таму ляжалі тыя звышнатуральныя рэчы, то зноў хапаў сябе за галаву, сціскаў рукі, моцна стукаў абцасамі, ходзячы па пакоі, каб пераканацца, што яму гэта не прымроілася, што ён не спіць.

“Але ж факт, – думаў ён, – гэты чалавек паказаў мне нейкія два матэрыялы: адзін цяжэйшы за плаціну, а другі значна больш лёгкі за натрый. Нават заявіў, што шукае метал, лягчэйшы за паветра!..”

– Каб у гэтым не было прыкмет нейкага незразумелага ашуканства, – прамовіў ён уголас, – ужо меў бы я ідэю, дзеля якое варта прыгаварыць сябе на гады няволі. Не толькі знайшоў бы самазабыццё ў працы і здзяйсненне самых смелых мараў маладосці, але яшчэ бачыў бы перад сабою мэту, вышэйшую за ўсе тыя, да якіх імкнуўся калі-небудзь чалавечы дух. Пытанне паветранага флоту было б вырашана, чалавек атрымаў бы крылы.

І зноў ён паціскаў плячыма, разводзіў рукі і мармытаў:

– Не, гэта немагчыма!..

Цяжар новае праўды або новых ілюзій гэтак яго прыгнятаў, што ён адчуў неабходнасць расказаць камусьці пра гэта, хоць бы і не ўсё. Дык ён збег на другі паверх у парадную залу прыёмаў і паклікаў Жумара.

Якраз у той момант, калі ён разважаў, як пачаць незвычайную размову, Жумар сам яму дапамог, бо як толькі з’явіўся ў зале, адразу з далікатнаю ўсмешкаю прамовіў:

– Стары Гейст вельмі жвава выбег ад пана. Пераканаў ён пана або наадварот?..

– Ну, размовамі ніхто нікога не пераканае, толькі фактамі, – адказаў Вакульскі.

– Дык былі і факты?..

– Пакуль толькі заяўлена пра іх… Скажы мне, аднак, – працягваў Вакульскі, – што б ты думаў, каб Гейст паказаў табе метал, па ўсіх прыкметах падобны да сталі, але ў два або ў тры разы лягчэйшы за ваду?.. Каб падобны матэрыял ты бачыў на ўласныя вочы і трымаў ва ўласных руках?..

Усмешка Жумара ператварылася ў нейкую іранічную грымасу.

– Што ж мне сказаць, Божа мілы, апроч таго, што прафесар Пальмеры яшчэ лепшыя цуды паказвае за пяць франкаў з чалавека…

– Што гэта за Пальмеры? – няўцямна запытаўся Вакульскі.

– Прафесар магнетызму, – адказаў Жумар, – знакаміты чалавек… Жыве ён у нашым гатэлі і тры разы на дзень праводзіць гіпнатычныя сеансы ў зале, дзе можа змясціцца не менш за шэсцьдзясят чалавек… Зараз восьмая, якраз пачынаецца вечаровы паказ. Калі пан жадае, мы можам пайсці, у мяне ўваход дармовы…

Моцная чырвань заліла не толькі твар Вакульскага, але і лоб, і шыю.

– Хадзем, – сказаў ён, – да таго прафесара Пальмеры.

А сам падумаў:

“Дык той вялікі мысляр Гейст – ашуканец, а я – дурань, які плаціць трыста франкаў за відовішча, вартае пяці франкаў… Як жа ён мяне падлавіў!..”