Читаем ?лб?т ??стэниэ?и? полностью

Урукку красноармеец Михаил Жарников хамандыырдаах ?р?? этэрээтэ урукку ?р?? саллаата Георгий Каратаев хамандыырдаах кы?ыл этэрээтин Чурапчы-Т???л? аартыгынан Мэ?э улуу?ун Дьа?хаады нэ?илиэгин сиригэр-уотугар ??рэн а?албыта. Манна кэлэн икки ?ст??х этэрээттэр икки ардылара соччо ыраа?а суох сирдэргэ т????лэммиттэрэ. Чу?нуу сылдьар эрэспиэскэ?иттэрэ утары к?р?стэхтэринэ ытыала?ан уонна сойуола?ан тахсаллара.

Попов Николай Афанасьевич-Бы?ый К??к?й диэн атах оонньуутугар уонна сырсыыга чуга?ынаа?ы улуустарга тэ?нээ?э суох ки?и баара. Кинини ?р??нэр тэ?сиккэ сылдьар, дьа?алы, араас илдьити тиэрдээччи о?остубуттара. К??к?й сорудахха сатыы уонна саата суох сылдьара. Биирдэ оннук баран и?эн, утары уонча байыастаах кы?ыллар эрэспиэскэлэрин к?рс? т?сп?тэ. Т?ргэн ?л?гэрдик эргиллэ т?сп?тэ да, суол устун т?тт?р? куоппутунан барбыта.

Кы?ыллар кэнниттэн: «Стой! Куда?! – Немедленно стой! – Стоять на месте!» – диэн ха?ыытаспыттара, эккирэппитинэн барбыттара. Ситэн бы?ыта кэрдээри саабылаларын сулбурута тардан ылбыттара. Эккирэтэн уунаран и?эн, кы?ыллартан К??к?й аттар-атан испитэ да, анараа??ылара хаалыах бы?ыылара суо?а.

К??к?й кыы?ыра саныыр: «Эчи, хаа??а хара?арбыттара с?р?н! Ити буолла?ына, ситэргитин к?р??хп?т!» Бу и?эн ?йд?? биэрэр: «Билигин ортотугар булгунньахтаах алаас кэлэр. Онно тиийэн эккирэппиттэрин сирэйдэрин саатырдыахха баар эбит!»

Сотору суол булгунньахтаах алааска киирэр. К??к?й, то?уу хаарынан тэтимин ы?ыктыбакка туораан, булгунньахха ?р? с??рэн тахсан, ыстаанын курун с??рэн, кэтэ?эн турар.

Аттаах эрэспиэскэ?иттэр алааска к?т?тэн киирээт, эккирэтэр ки?илэрэ булгунньах оройугар тахсан турарын к?р? биэрэллэр. Харса суох ?р? харбатан кэлэн истэхтэринэ, К??к?й ыстаанын сулбурутан кинилэргэ эмэ?этин к?рд?р?р уонна к?п этин таптайар. Ол кэннэ ыстаанын тардыммытынан булгунньах н???? ?тт?гэр та?нары с??рэн т??эн, ойуур быы?ынан а?ыйахта элэ?нээн хаалар.

Кы?ыллар то?уу хаарынан булгунньа?ы эргийэн, хайыы ?йэ ырааппыт ки?ини кэнниттэн мээнэ ытыалыыллар да, хантан табыахтарай?! Дьэ, кы?ыы!

Маатыры-куутуру хойдон истэ?инэ, икки саха байыастара к?л?? б???н? к?лэллэр:

– Ребята! Бросьте ругаться! Мы знаем этого парня! Его невозможно догнать! Ни конному, ни пешему! Это знаменитый бегун и прыгун по якутским прыжкам! И совсем он безобидный человек. Мы зря за ним гнались. За это он здорово обиделся и показал нам то, что надо!

Ити кэнниттэн кы?ыл эрэспиэскэ?иттэр, бары к?лсэ-к?лсэ, т?тт?р? ойуталлар. Бу т?бэлтэ ?р??нэргэ да, кы?ылларга да к?рд??х кэпсээ??э кубулуйан тар?аммыта.

* * *

?р?? бастаанньа, дьаалатынан ыыттахха, тохтуур кыа?а суох буолбутун бары ?йд??б?ттэрэ. Губбюро уонна губчека, губревкомтан ыйыта барбакка, бастаанньаны тохтоторго бэйэлэрэ хайдах ?йд??ллэринэн-саныылларынан дьа?анарга соруммуттара: «Куорат и?игэр уонна чугастаа?ы улуустарга олохтоох нэ?илиэнньэттэн бастаанньа?а кыттыбыт уонна бастаанньыстары ?й??р санаалаахтара уорбаланар дьон урууларын-аймахтарын, чугас дьоннорун испии?эктээн, онтон хомуйан – солуок ылан, концентрационнай лаа?ыр арыйан, онно тутарга! Бастаанньа оччо?о тохтуо?а!» – диэн с?бэлэспиттэрэ.

Губчека?а ?лэлиир олохтоох кадрдарын мунньан олорон, т??ннэри испии?эк о?орбуттара. Сарсы??ытыгар ону губревком?а к?рд?рб?ттэрэ, сыалларын-соруктарын били?иннэрбиттэрэ. Ойуунускай, бэрки?ээн, утарсан-туруула?ан к?рб?тэ эрээри, Лебедев, Агеев уонна Козлов, ????н, к?м?л??н м?р?йд??н, илиилээхатахтаах гымматахтара. Атын олохтоох салайааччылар: нууччалар, сахалар – бары, са?ата суох хаалбыттара.

Губчека ?лэ?иттэрэ к?ннээбиттэрэ. Чэкиистэр бу мунньахха ба?ылыыр-к???л??р, инникитин да?аны кинилэри ким да утары к?рб?т?н сити?эр кыа?ы ылбыттара. «Триумвират» санаата, сыала-соруга туолбута.

Концентрационнай лаа?ыры Марха?а тутар буолбуттара.⁵⁶ ?рг?лдь?, ма?най – куорат и?иттэн, онтон чугастаа?ы улуустартан дьону хомуйан барбыттара. Тутуллубут дьон ?ксэ – дьахталлар, эдэр о?олор уонна кырдьа?ас о?онньоттор этилэр. Биллэр-к?ст?р дьонтон Слепцов Дмитрий Иванович-Бачыгыратар Уола бу кэм?э тугу да билбэккэ-истибэккэ олорон т?бэспитэ: «Мин бастаанньа?а туох да сы?ыаным суох! Уопсастыба оло?ор аны актыыбынайдык ороо?ор санаа да, ба?а да суох!» – диэбитин истибэтэхтэрэ. Атын да кини бараата, ?сс? лаппа а?а да саастаах о?онньоттор элбэхтэрэ.

Мархатаа?ы концентрационнай лаа?ырга олус элбэх ки?ини хаайбыттара. Кинилэри губчека этэрээттэрин дьоно харабыллыыллара. Олор истэригэр Борун уонна Глыгало диэн ыраахтаа?ы са?ана Саха сиригэр к?ск? кэлбит бэ?иэччик-холуобунай буруйдаахтар у?улуччу чорбойоллоро. Иван Федорович Борун 45 саастаах, саа?ын тухары араас централга, пересыльнай т?рмэ б????? хаайыллыбыт, тас к?р???ттэн да ханнык ба?арар ки?и «?ык» гына т??эр к?р??нээх ки?и этэ. Боруннаах Глыгало 1917 с. Олунньутаа?ы ?р?б?л??сс?йэ са?ана Е.Ярославскай уонна Григорий Петровскай хаайыыттан босхолообут 200 холуобунай буруйдаахтартан хаалбыт дьон этэ. Ба?ылыктара – Янкель Герсиевич Бук ытыллыбытын кэнниттэн, Саха сиригэр хаалбыт бу дьон, хайдах эрэ быыс булан, и?эн-са?ан сылдьыбыттара.