Ән мен өлең жалықтырғанда Дәулет шахмат партияларын есіне алып, дәптерге тақтасын сызып, шешімін іздейді. Сөйтіп, оның өлең мен шахмат аралас күндері өте берді. Өлеңдерін еске түсіргенде Дәулет төбеде отырып қалса, шахмат жұмбақтарын шешкенде жайылған қойлармен бірге жүре береді. Әр шешім өзінің өмірдегі бір күрделі мәселесімен байланысты болып шығады. Бір күні ол Мырза атты мысығы есіне түсіп, жылап алды. Дәулет оны таңертең тұмшапешке қамағанын ұмытып кетіп, кешке күйген жүн мен еттің иісі шыққанда барып өлексе күйінде тапқан.

Дәулет шахмат партияларын жүре-бара қиындатып, ең күрделісіне – Асқар екеуінің қарым-қатынасына жақындауға бата алмай қойды.

* * *

Сол күні таң атқаннан ештеңе өнбеді. Қазыбек екі аптадай келмей кетті. Фермада азық-түлік таусылды. Степаныч пен Дәулет тандырсымақ бірдеңе жасап, қалған ұнға тұз бен су қосып, нан пісірді. Соған қарамастан, тандыр нан дәмді болып шықты. Еркектер бір-біреуден жеп, шай ішіп алды. Ал таңғы астан кейін темекі тартуға далаға шыққанда Қазыбектің иті кіріп, нанның жартысын алып кетіпті. Дима мен Нұржан оны тепкілеп, өлтіре жаздады.

– Өзі азғын, иті де сондай, – деп ашуланды Нұржан.

– Бұдан кәуап жасау керек, – деген ұсыныс айтты Дима.

– Егер таяу күндері Қазыбек келмесе, солай істеуге тура келеді, – деп Степаныч та қолдады.

Қой сою туралы ешкім жақ ашпады. Қазыбектің қойын сойған Нұржанның оқиғасы бәрінің есінде. Сол қылығы үшін Қазыбек барлығының көзін бақырайтып қойып, Нұржанның куәлігі мен әскери билетін жыртып, отқа тастап жіберген.

Нұржан – қалыптасқан ойыншы, Қазыбектен ойынға алған қарыздарын өтеп, бірнеше жыл жұмыс істеп жүр. Қазыбекке ата-анасынан қалған үлкен үйін де арзанға сатып жіберіпті. Екі баласы бар жесір қарындасы да Қазыбекке бұйырды. Күйеуі қайтыс болған соң қиын жағдайда қалған қарындасы Жарқын Қазыбекке күйеуге шығуға мәжбүр болыпты.

Қалған нанды еркектер бөліп алды. Дәулет өз азығын алып, қойды алыс отарға айдап кетті. Сол күні ол 1972 жылғы Фишер мен Спасский арасындағы ойынға кірісті. Кезінде сол ойынның барлық жиырма бір партиясын Дәулет жатқа білетін, тек ең соңғы партиясының эндшпилінде шатасатын. Бірінші партияны оңай шешіп, Немцович қорғанысын аяқтап шықты. Әрі қарай сәті келмеді: қойлар жан-жаққа бытырап, шашырай берді. Серке оларды бастамай қойды. Біраз жүгіріп, Дәулет қойды жинап, солтүстік жоталарға айдап кетті. Түске қарай аспанда бұлт үйіріліп, жаңбыр сіркірей бастады. Дәулет нанын жеп алып, отардың легіне қосылып, жылжи берді. Қойлардың соңында жүріп, әр партияның жүрісін бірінен соң бірін талдап келе жатты. Қас қарайғанда жиырма бірінші партияға дейін жетіп, Алехин дебютін қайталаған Фишердің жүрісінен кейін шатасып кетті. Эндшпильді ертең аяқтаймын деп ұйғарған Дәулет адасып кетті. Алыста жартасты жоталар көрініп тұр, демек, керісінше, оңтүстікке кетіп қалған.

Дәулет ашуланып, бәтеңкесімен балшықты шалпылдата басты. Ең негізгі мәселесін шеше алмайтындығына, өзіне, бүкіл дүниеге өші кеткендей ызаланды. Ол Асқардың солға еңкейте жазған қолын бірден таныған: Дәулеттің Қанатты қалай өлтіргенін, өзінің қарауылда тұрғанын қиыстырып-ақ жазыпты. Өзі ойлап тапқан ба, әлде біреу ұйқастырып берді ме? Шәріпов көрсеткен арызды Дәулет есіне алғысы келмегені ме, әлде досын әлі күнге дейін жамандыққа қимағаны ма? Атасы да:

– Оған ренжіме. Әрқашан көзге сене беруге болмайды, жүрекпен сезген дұрыс! – деген.

Демек, Асқарға қысым көрсетіп жазғызды. Ал милицейлердің оны қинап, азаптағаны туралы Асқардың өзі айтқан. Камерада Дәулет көп ойланып, арыз туралы білетінін досына көрсетпеуге өз-өзіне серт берген. Өйткені Дәулеттің де досынан жасырғаны бар.

– Сенің абақтыда бір ай бойы көз бояушылықпен отырғаныңды ешкім білмеуі керек. Асқарға да айтпа. Егер сұраса, сенен қайта-қайта Қанатты өлтірген түн туралы сұрай берді деп айт, – деп атасы да ескертті.

Есірткі трафигі жөніндегі қылмыстық топқа қарсы іс-шаралар анықталғанша, Қанатты өлтірген қылмыскерді тапқанша, Дәулет камерада жалғыз бір ай бойы отырып шықты. Сол кезде таңертең оянғанда көзі төбедегі темір бағанаға тіреліп, Дәулетті үрей билейтін. Кейін осы бағана түсіне жиі кіріп жүрді. Кейде қатты мас болғанда төбеде бағанада отырған құйрықты аждаһа елестеп, оянғанда көзін ашуға қорқатын.

Ұзақ, ызғарлы ақпан айы. Белгісіздік пен үміттің кезеңі. Дәулеттің атасының айтуы бойынша, даладағы ең қатерлі ай. Қар ерте еріп кетіп, артынан аяз қысса, жердің үсті мұзға айналып, жайылымдағы мал қимылсыз, жемсіз қатады. Ал ерте көктем су тасқынымен қауіпті. Жұтқа лайық ақпан ажалын сезген жауыз патшадай кетерінде қанқұмар мінезін тағы да, соңғы рет көрсетіп кеткісі келеді.

Атасының ақылы жөн болған екен. Есеп теңбе-тең: Асқар екеуі де бірін-бірі алдады…

<p>XXI</p>